Hoe groot is de impact van een bom op uw werf?

Bommen en granaten in Vlaamse velden en ver daarbuiten

You kikios obisios: een legendarische scène uit 'Man bijt hond'. Bijna twintig jaar geleden gingen twee boeren uit Merkem ‘viraal’. Op het videokanaal YouTube is het fragment sinds de publicatie al meer dan een miljoen keer bekeken, maar de problematiek - zeker in de Westhoek - is allerminst om te lachen. 

Uw vakblad volgde een tijd geleden de studiedag ‘Bommen en granaten op de werf’, georganiseerd door Embuild Vlaanderen in samenwerking met de Vakvereniging Opsporing Conventionele en Toxische Explosieven (VOCTEx) en partners. Wat volgt is een kleine bloemlezing van wat te doen in het geval u op een bom stuit.

In Vlaamse velden

Dat het krioelt van de bommen in de Westhoek zal u niet verbazen. Toch hoeft dat gegeven u niet af te schrikken om als aannemer aan de slag te gaan in 'Vlaamse velden'. Maar vergis u niet, niet alleen in de Westhoek loopt u gevaar. Ook in andere delen van ons land kunnen zomaar CTE's of conventionele en toxische explosieven in de grond steken.

Als u op niet-ontplofte artillerie stuit, dan zijn er stappen die u kunt en moet nemen om het gevaar op ontploffing te minimaliseren. Maar daarover later meer.

Volgens DOVO haalt men jaarlijks zo'n 300 à 350 ton niet-ontplofte munitie uit de grond. Niet elke CTE is nog hoogst gevaarlijk, maar het is belangrijk om te weten dat er niet alleen ontploffingsgevaar bestaat, er is ook munitie die toxische lading bevat die kan leiden tot serieuze brandwonden en erger. 

Op het veld en in de straat

U hoeft niet met uw laarzen tot kniehoogte in de modder of in de aarde te staan om potentieel gevaar te lopen. Cynrik De Decker, secretaris van VOCTEx, had het tijdens zijn presentatie over de risico's bij infrastructuurwerken zoals het aanleggen van nutsvoorzieningen. "Wij staan in direct contact met de diverse stakeholders en gemeentediensten in het geval er straten moeten opengebroken worden voor de aanleg van water- en gasleidingen en/of het leggen van internetkabels."

"Zelfs sleuven die in het verleden werden gegraven en waar nu nieuwe leidingen in worden geplaatst, komen niet met veiligheidsgaranties. Het zou niet de eerste keer zijn dat er een verzameling CTE's uit bestaande sleuven wordt gehaald", vertelt De Decker. En ook daar waar de aansluitingen met woningen dienen te gebeuren, kunnen zich mogelijks gevaarlijke situaties voordoen.

Wat te doen?

Als aannemer is het belangrijk dat u de Bommenkaart en de projectomgeving raadpleegt voordat u voor het eerst uw spade in de grond steekt. Bij een verhoogd risico doet u er goed aan om een historisch vooronderzoek te bestellen en, indien nodig, een fysieke detectie door een gespecialiseerd CTE-bedrijf (zie VOCTEx-ledenlijst) te laten uitvoeren.

Maar wat als u als aannemer dan toch op een 'obus' stuit? 

De te volgen stappen zijn vrij straight forward: 

• Stop onmiddellijk de werken.
• Laat het object liggen; raak het niet aan.
• Beveilig de zone (afzetten, personeel en derden op veilige afstand).
• Bel de politie; zij schakelt DOVO in en geeft verdere instructies.

                           

"In principe neemt het verwijderen van een springtuig niet veel tijd in beslag. Na het ruimen van een CTE mag de politie de werf opnieuw vrijgeven", vertelt majoor Sanne Van Hees (DOVO/SEDEE)

U contacteert meteen de politie. Zij doet de vaststelling en identificeert op een fiche het soort springtuig dat ze hebben aangetroffen, samen met een beschrijving, de locatie en de veiligheidsmaatregelen die genomen zijn. Vervolgens wordt overwogen hoe 'dringend' de situatie is. Deze referentiefiche wordt tot slot gemaild naar DOVO. In het geval van een dringende situatie neemt de politie meteen telefonisch contact op met DOVO en komt de ontmijningsdienst in actie. 

Wat is uit den boze? 

Nico Van Oost en Patrick De Poortere van Politiezone Arro Ieper zijn verantwoordelijk voor de behandeling van de aanvragen in het hart van de Westhoek. Tijdens de studiedag vertelden ze over hun aanpak en deelden ze een aantal anekdotes over 'wanna be' DOVO-medewerkers. Ter introductie: een filmpje van twee boeren die hun Poolse medewerkers - letterlijk met handen en voeten - uitlegden wat te doen als ze met de tractor op een obus stoten. Een legendarisch en hilarisch fragment dat bij vele Vlamingen in het collectieve geheugen gegrift staat. 

We kunnen er wel eens om lachen, maar bommen, munitie en andere springtuigen zijn een serieuze zaak. Het verzamelen van CTE's en wachten tot na de werkzaamheden om daar melding van te maken is een absolute no-go. "Stuit u op een bom, dan moet u dit verplicht binnen de 24 uur melden."

"Metaaldetectoristen en magneetvissers zijn specifiek op zoek naar CTE's, maar men mag niet vergeten dat ook verzamelaars onze Vlaamse velden afspeuren, op zoek naar objecten voor hun collectie. Sporadisch komt er een kind thuis van de jeugdbeweging met een stuk munitie in zijn of haar rugzak. Dit zijn allemaal potentieel levensgevaarlijke situaties die te allen tijde vermeden moeten worden."

Een lange stilstand van de werf is eerder uitzonderlijk

Majoor Sanne Van Hees (DOVO/SEDEE): "We krijgen zo'n 3.000 à 3.500 aanvragen per jaar. Als er zich een ernstig incident voordoet, zien we de aanvragen meteen stijgen. Dat was zo na een ongeval in 2014 en ook vorig jaar zagen we een piek na een incident in Koksijde."

Wat voor u als aannemer belangrijk is, is dat uw werf niet tot een stilstand komt, toch niet voor lange tijd.

We stelden de vraag. "In de meeste gevallen gaat het om één bom, een stuk munitie of artillerie. Is dat het geval, dan hebben we drie pistes die we kunnen bewandelen. Of we brengen het springtuig ter plaatse tot ontploffing, of we stellen het veilig, of we transporteren het naar een van de gespecialiseerde installaties waar het gecontroleerd vernietigd wordt."

"In principe neemt dit niet veel tijd in beslag en mag de politie na het weghalen van het springtuig de werf opnieuw vrijgeven. Is er sprake van meerdere bommen, dan is dat een ander verhaal. Maar dat is eerder uitzondering dan regel", voegt de majoor er nog aan toe.

Illegale detectie

Met deze tweede studiedag wil de vakvereniging de vinger op de wonde van de eigen sector leggen. "We werken eigenlijk in de illegaliteit", aldus De Decker. Hoewel detectie hoogstnoodzakelijk is, blijft die vandaag bij wet verboden. Defensie beschikt niet over capaciteit voor preventieve detecties. Daarom bundelden vier gespecialiseerde bedrijven - Bom.Be, Bouwbedrijf Braet, C-ZAR en 360survey - hun krachten in VOCTEx vzw om deze leemte te vullen.

In België zijn er oude besluiten die aangeven dat het strikt verboden is om naar munitie te graven. Hierdoor bevinden de bedrijven die dat doen zich op glad ijs. Steeds vaker worden de CTE-bedrijven opgeroepen om in te grijpen op terreinen van Defensie zelf, om werk uit te voeren dat eigenlijk bij wet verboden is. MOW heeft een voortrekkersrol gespeeld in het bieden van een regelgevend kader voor hun eigen opdrachten, maar de verantwoordelijkheid ligt nu bij de federale overheidsdiensten om dit alles te formaliseren binnen de federale regelgeving. Met honderden tonnen oorlogsmunitie nog in de bodem, is een uniform regelgevend kader absoluut noodzakelijk en is certificering een vereiste!

Download de leidraad 'Opsporing Conventionele en Toxische Explosieven'